Jan Brokken, Baltische zielen
Uitgeverij Atlas, Amsterdam 2010
465 pagina’s
ISBN 978-90-45 0659-8
€ 24,90

Schrijver-journalist Jan Brokken reisde tussen 2007 en 2010 zes keer naar Estland, Letland en Litouwen. Hij verbleef in Riga, Vilnius, Tallinn en andere steden en dorpen in de Baltische landen waar hij iets hoopte terug te vinden van de vitaliteit en kracht van zijn eigen Europa. Het resulteerde in een verzameling van vijftien mooie reportages over een niet bekend deel van Europa dat in de vorige eeuw gebukt ging onder de wrede overheersing van achtereenvolgens Duitsland en Rusland en waar vooral de Joodse bevolking ongekend zwaar getroffen werd.

Het zijn met name de ontmoetingen die de reportages boeiend maken. En ook de manier waarop die ontmoetingen tot stand komen. Zo hoort Brokken in een pizzeria in Vilnius een man luid en helder een gedicht van veertig regels opzeggen in het Engels. Het was een grote man van in de vijftig, voornamelijk zwart van haar, baard en broek. Hij zat tegenover een oudere vrouw die met volle teugen genoot van zijn declamatie. Brokken vroeg hem om welk gedicht het ging. Het was een Amerikaanse folksong. De man stelde zich voor als Dovid Katz. Brokken herkende hem als de schrijver van The sounds of silence, een fotoboek dat de laatste sporen van het Joodse leven in Litouwen in beeld brengt, waarmee de reportage van wal steekt. 

Een andere ontmoeting leidt tot een uitgebreide beschrijving van het leven van de filosofe Hannah Arendt in Kaliningrad, voorheen Königsberg. Brokken moest vijf uur wachten voor de trein vanuit Litouwen door kon rijden naar de Russische enclave. Hij raakte aan de praat met Darja Sviridova, een bewonderaarster van Hannah Ahrend. Het levert een boeiend verhaal op over deze pleitbezorgster van de Joodse zaak die schreef over de banaliteit van het kwaad zoals dat tijdens de tweede wereldoorlog bleek uit het plichtmatig uitmoorden van zes miljoen Joden. Het enige wat voor haar nog telde, was trouw zijn aan jezelf en niets doen waarmee je niet kunt leven en daarmee brak ze met haar bewondering voor de moraalfilosofie van Immanuel Kant, stadgenoot van twee eeuwen terug. En passant schrijft Brokken nog over haar hartstochtelijke relatie met haar leraar Martin Heidegger, die ze ondanks diens uitgesproken fascistische voorkeuren trouw bleef.

Indrukwekkend is het verhaal achter het beeld ‘De schreeuw’ van de Litouwse kunstenaar Chaim Lipchitz dat in het Kröller-Müller museum staat. Aanleiding vormde de pogrom in de Joodse wijken in het Poolse Bialystok in 1902 die hij als jongetje van 12 jaar meemaakte, moederziel alleen ondergedoken in een kelder van de middelbare handelsschool. Twee dagen en twee nachten hoorde hij het geschreeuw van de waanzinnige massa. Hij kon het niet uit z’n hoofd zetten en maakte vele jaren later zijn beroemdste beeld.

Even indrukwekkend zijn de verhalen over de regisseur Sergei Eisenstein en zijn vader die architect was in Riga of Mark Rothko die zeer tegen de wil van zijn vader voor het kunstenaarschap koos. Of het verhaal over de wereldberoemde violist Gidon Kremer en diens vader Markus Kremer die het concentratiekamp overleefde, zich altijd af is blijven vragen waarom hij gespaard werd terwijl zijn vrouw, kind en 33 familieleden vermoord zijn. Gidon kreeg een hekel aan zijn vader maar kon niet aan hem ontkomen. Hij moest een authentieke Jood worden, Hebreeuws studeren, viool oefenen tot hij erbij neerviel. Hij werd gedreven door eenzelfde schuldgevoel als van zijn vader.
  
Een andere reportage gaat over de Nederlandse Lotti von Wrangel, oorspronkelijk afkomstig uit Estland. Als haar dochter Karin hoort dat Brokken een boek aan het schrijven is over de Baltische landen, neemt zij contact met hem op. Zij kent hem nog van de school voor journalistiek, veertig jaar geleden. Ze geeft hem honderden brieven, documenten en foto’s van de familie von Wrangel zu Ludenhof. Ze vertelt hem hoe ze met haar moeder Lotti en haar broer Olaf terugging naar het zomerhuis in Moisamaa, net buiten Tallinn in Estland.  Dat werd een emotioneel weerzien met hun jeugd die in 1939 plotseling afgebroken werd omdat het land van de ene op de andere dag Russisch werd door het niet-aanvalsverdrag tussen Duitsland en Rusland. Het was het begin van een zware tocht door de oorlogsjaren die eindigde in Nederland waar Lotti uitgroeide tot het symbool van de huisvrouw in de jaren zestig als hoofdredactrice van Marion, een maandblad met knippatronen. Het was voor Brokken aanleiding om het zomerhuis te bezoeken en er de mooiste reportage van het boek over te schrijven.

Maarten van Boxtel

 

Terug

T-Hdesign | Copyright Rien Broere All rights reserved. Home - Contact